چالش‌های دفاعی- امنیتی حوزه دریای خزر از منظر منافع امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار دانشگاه عالی دفاع ملی

2 دانش آموخته دوره دکتری امنیت ملی، دانشگاه عالی دفاع ملی

چکیده

 هدف اصلی تحقیق، شناسایی و احصاء چالش­های دفاعی- امنیتی حوزه دریای خزر از منظر منافع امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران است. متناسب با این هدف؛ با مطالعات کتابخانه­ای و بهره­گیری از مصاحبه با افراد نخبه و صاحب­نظر در حوزه دفاعی- امنیتی دریای خزر، منافع امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران به پنج حوزه فرهنگی- اجتماعی، زیست‌محیطی، اقتصادی، سیاسی– حقوقی و نظامی تقسیم گردید.
 نوع تحقیق کاربردی– توسعه­ای و روش تحقیق، آمیخته با رویکرد اکتشافی است. محقق در مرحله اول پس از مطالعات کتابخانه­ای و مصاحبه با جامعه خبرگی در حوزه دریای خزر برای دستیابی به ابعاد، مؤلفه­ها و زیرمؤلفه­ها به روش کیفی، از تکنیک تحلیل محتوا استفاده نمود؛ سپس برای رتبه­بندی، اهمیت و میزان ارتباط بین ابعاد، مؤلفه­ها و زیرمؤلفه­ها از روش کمی با نرم­افزارهای Spss,Smartpls استفاده نموده است.
 در بُعد فرهنگی- اجتماعی، از مؤلفه­ای تحت عنوان وجوه افتراق فرهنگی (چالش­های فرهنگی- اجتماعی)، تعداد هشت زیرمؤلفه، در بُعد زیست‌محیطی از مؤلفه آلاینده­های زیست‌محیطی، تعداد 9 زیرمؤلفه، در بُعد اقتصادی، از مؤلفه عوامل واگرایی اقتصادی، تعداد هفت زیرمؤلفه، در بُعد سیاسی- حقوقی، از مؤلفه چالش­های سیاسی- حقوقی، تعداد شش زیرمؤلفه و در بُعد نظامی، از مؤلفه چالش­های نظامی، تعداد شش زیرمؤلفه و در مجموع تعداد پنج مؤلفه واگرا (چالش­زا) و 36 زیرمؤلفه احصاء گردید.
در بین پنج بُعد ذکر شده بالا بُعد نظامی بالاترین امتیاز را به خود اختصاص و تعداد 4 زیرمؤلفه از 6 زیرمؤلفه به‌طور یکسان با ضریب بار عاملی یک، مهم‌ترین چالش­های نظامی تضعیف­کننده منافع امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران در حوزه خزر محسوب می­شوند که عبارتند از:
الف- دخالت آمریکا و کشورهای غربی در ترتیبات دفاعی- امنیتی سه کشور ساحلی (قزاقستان، ترکمنستان و آذربایجان)
ب- معرفی جمهوری اسلامی ایران به عنوان محور شرارت و آشوب در منطقه خزر توسط آمریکا (عملیات روانی بر علیه جمهوری اسلامی ایران)
ج- در تنگنا نگاه­داشتن و محاصره ژئوپلیتیک جبهه شمالی جمهوری اسلامی ایران توسط روسیه (رودخانه ولگا-دن در احاطه کامل روسیه)





د- نفوذ و استقرار گروه­های مختلف تروریستی در کشورهای ساحلی دریای خزر

کلیدواژه‌ها


  • قران کریم.
  • امام خمینی، تحریر الوسیله، جلد 1.
  • سایت امام خامنه‌ای (مدظله‌العالی) قابل دسترسی در: http://farsi.khamenei.ir
  • افتخاری، اصغر، (1392)، امنیت اجتماعی شده رویکرد اسلامی، تهران: انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
  • بایمانی، عبدالرضا، (1380)، بررسی عوامل همگرایی و واگرایی در منطقه دریای خزر (1991-1999)، تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.
  • پورقاسمی، سید مصطفی و همکاران، (1393)، تبیین استراتژی دفاعی- امنیتی جمهوری اسلامی ایران در موقعیت ژئوپلیتیکی دریای خزر، همایش علوم جغرافیایی ایران (ICGS).
  • تهامی، مجتبی، (1389)، امنیت ملی و دکترین، تهران: انتشارات دانشگاه عالی دفاع ملی.
  • خلیلی­شورینی، سیاوش، (1391)، روش­های پژوهش آمیخته، چاپ دوم، تهران: انتشارات یادواره کتاب.
  • خواجه­سروی، غلامرضا، (1378)، امنیت ملی، تهران: انتشارات عس ناجا.
  • دانش­آشتیانی، محمدباقر، (1391)، مدیریت راهبردی دفاعی- امنیتی، تهران: انتشارات مرکز آموزشی شهید صیاد شیرازی.
  • دوئرتی، جیمز و گراف، فالتز، نظریه‌ متعارض در روابط بین‌الملل، ترجمه‌ علیرضا طیب و وحید بزرگی، (1372)، تهران: قومس، چاپ اول، جلد 1.
  • سیاری، حبیب­الله و طحانی، غلامرضا، (1394)، راهبردها و قدرت دریایی، تهران: انتشارات نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران.
  • علی­بخشی، ابراهیم، (1389)، الگوی طرح­ریزی راهبرد نظامی و مدیریت امنیت ملی، تهران: انتشارات دافوس.
  • مهری، عباس، (1380)، موانع همگرایی بین جمهوری اسلامی ایران و آذربایجان چیست؟ و پدیده واگرایی بر امنیت ملی ایران چه تأثیری دارد؟ تهران: انتشارات دانشگاه دفاع ملی.
  • محمدی، محمدولی، (1385)، مقابله با آلودگی زیست‌محیطی دریای خزر در پرتو حقوق بین­الملل با تأکید بر آلودگی نفتی، تهران: دانشگاه عالی دفاع ملی.
  • فیروزیان، محمد، (1386)، چالش­های فراروی ایران در دریای خزر، وزارت امور خارجه، معاونت پژوهش­های سیاست خارجی، گروه مطالعات اوراسیا
  • مصاحبه با دکتر اصغر افتخاری: 5/11/1396
  • مصاحبه با دکتر علی حبیب نوری، هیئت‌علمی دانشگاه امام خمینی نوشهر (دکترای حقوق دریاها): 23/5/1397